Nasz sklep

Kompasy

Busole i kompasy

Sekstanty

Sekstanty

Lunety

Lunety żeglarskie

Koła sterowe

Koła sterowe

Dzwony okrętowe

Dzwony okrętowe

Lampy nawigacyjne

Lampy nawigacyjne

Telegrafy maszynowe

Telegrafy maszynowe

Modele jachtów

Modele jachtów

Zegar słoneczne

Zegary słoneczne

Kompas żeglarski

Kompas żeglarski to urządzenie służące do definiowania kierunków a dokładniej jest to przyrząd nawigacyjny przy pomocy którego wyznaczamy kierunek południka magnetycznego, czyli południka w stosunku do którego igła kompasu ustawia się w położeniu równoległym (zgodnie z działaniem sił magnetycznych ziemi) i na tej podstawie określamy kierunki pochodne.

Pierwsze prymitywne busole działały na zasadzie namagnesowanej igły pływającej w drewnianym naczyniu – pierwszy opis takiego kompasu znajdziemy w napisanej Kompas żeglarski, mosiężny kompasprzez Shen Kuo (chińskiego astronoma, fizyka i matematyka)w 1088 „Mengxi Bitan”. Udoskonalając ten wynalazek, pierwsze urządzenie, które możemy nazwać kompasem stworzył Flavio Gioi z Amalfii (ok. 1300 roku) umieszczając 16 rumbową różę wiatrów obracającą się na igle będącej magnesem sztabkowym, chociaż pierwsze wzmianki o wykorzystaniu igły magnetycznej w żegludze znajdują się już w De naturis rerum „O naturze rzeczy” Alexandra Neckamana napisanej w Paryżu w 1190 roku.

 

Istniejącą po dzień dzisiejszy postać kompasu skonstruował w 1550 roku włoski matematyk, lekarz, astronom i uczony Hieronim Cardano (Jerome Cardano) kojarzony do dziś głownie z pierwszą książką o algebrze Ars Magna, z wzorami Cardana oraz … zawiasem Kardana. Zawias Kardana polegał na umieszczeniu dotychczas używanego kompasu na dwóch obręczach połączonych przegubowo i chroniących kompas przed wstrząsami oraz kołysaniem dzięki czemu róża wiatrów pozostawała cały czas w pozycji równoległej do horyzontu.

Kompasy działające na zasadzie igły magnetycznej ustawiającej się wzdłuż linii pola magnetycznego możemy podzielić na dwie kategorie:

1.    Kompasy suche – gdzie róża wiatrów zawieszona jest na igle magnetycznej po prostu w powietrzu i  narażona na stałe wahania igły magnesowej, bardzo rzadko Kompas żeglarski, kompas mosiężny, kompas na prezentobecnie stosowane, stanowiące raczej pamiątkę pod dawnych urządzeniach nawigacyjnych
2.    Kompasy mokre, gdzie igła magnetyczna i róża wiatrów zawieszona jest w cieczy (niezamarzającym płynie - wysokoprocentowym spirytusie (kompasówce), mieszance spirytusu i wody destylowanej lub glikolami) co chroni ją przed niechcianymi wahaniami i wstrząsami, do niedawna często spotykane na łodziach, statkach i jachtach, obecnie wyparte przez żyroskopy.

Kompasy mokre magnetyczne dzielimy na:
- Klasyczne kompasy mokre - z zewnętrznym kociołkiem zawieszone na zawiasie Kardana w obudowie,
- Klasyczne kompasy sferyczne, w których cały zawias Kardana, magnesy i róża wiatrów stanowią jeden element umieszczony w jednej, szczelnie zamkniętej obudowie. Ze względu na sposób odczytu dzielimy je na: pionowe i poziome.

Jak odróżnić kompas od busoli? Patrząc na kompas dzięki róży wiatrów widzimy wszystkie kierunki jednocześnie, właśnie dzięki róży kompasowej, ściśle związanej z układem magnesów, które zawsze ustawiają się w linii południka magnetycznego. W związku z tym litera N na róży wiatrów zawsze wskazuje kierunek na południowy biegun magnetyczny Ziemi.

Kompas żeglarski, kompas mosiężny, kompas na prezentBudowa busola natomiast jest oparta na podpartej centralnie namagnesowanej igle, która swobodnie obraca się dookoła a kierunek wyznacza oznaczony jako N biegun magnesu (bieguny jednoimienne się odpychają, bieguny różnoimienne się przyciągają). Oznaczając biegun magnesu sztabkowego, zaznaczmy go w ten sposób jako N i gdy napotka on drugi magnes (w tym wypadku pole magnetyczne Ziemi) to przyciąga do siebie biegun S.

Przyjmując zasadę, że południowy biegun magnetyczny Ziemi zlokalizowany jest w okolicach północnego bieguna geograficznego, który jak wiadomo jest punktem, gdzie pion pokrywa się z osią obrotu kuli ziemskiej pamiętać należy, że oba te bieguny się nie pokrywają się dokładnie - im większa szerokość geograficzna tym większe odchylenie między południkiem geograficznym a magnetycznym wskazywanym przez kompas (deklinacja magnetyczna). Pamiętać również należy że położenie biegunów magnetycznych stale się zmienia.

Przy konstrukcji kompasów brać należy pod uwagę również zjawisko inklinacji magnetycznej – gdy magnes sztabkowy zawiesimy w jego środku ciężkości to odchyli się od poziomu o kąt zwany właśnie inklinacją magnetyczną. Z oczywistych względów konstrukcja kompasu musi uwzględniać kompensację tego odchylenia, tak by róża wiatrów była ustawiona mniej więcej poziomo. Jeśli chcemy używać kompasu w wysokich szerokościach geograficznych, to konieczna jest jego adiustacja (standardowo kąt wychylenia od poziomu róży wiatrów wynosi ok. 20st.)

Na jednostce pływającej powinny znajdować się dwa kompasy: kompas główny i kompas sterowy. Kompas główny powinien znajdować się na śródokręciu służy do prowadzenia nawigacji głównej, natomiast kompas sterowy powinien znajdować się o pobliżu sternika i służy do utrzymywania kursu.

 

Autor: Marek D. Ostasz